Lífspekifélagið

Anna Valdimarsdóttir - Þinn eigin lífsförunautur

 Okkur er gefið lífið. Og því fylgir bæði gleði og þjáning. Lífið er röð verkefna sem við þurfum að leysa og það útheimtir bæði hugrekki og visku. Glíman við sjálf okkur tekur ekki enda meðan við drögum andann. Að ná tökum á sjálfum sér og lífi sínu er ekki verkefni sem við getum unnið í eitt skipti fyrir öll, lagt til hliðar og gleymt. Og það finnst sumum súrt í broti. Þeir kvarta og bera sig illa líkt og þeim hefði verið lofað einhverju öðru. En eitt er víst: Lífið verður aldrei fyrirhafnarlaust. Og því betur sem við erum í stakk búin til að njóta þeirrar ögrunar þeim mun hamingjusamari getum við orðið.

 

Allar lifandi verur þurfa að hafa fyrir því að halda velli.  Bæði menn og dýr verða að taka til sín næringu og vara sig á hættunum í umhverfinu. Gíraffinn, tígulegasta dýr Afríkusléttunnar, verður aumkunnarverð sjón þegar hann kemur að vatnsbólinu. Löngu leggirnir sem þjóna honum svo vel við að ná sér í lauf af trjánum eru fyrir honum þegar hann þarf að teygja langan hálsinn niður í vatnsbólið. Hann tvístígur án afláts og lítur upp eftir annan eða þriðja hvern sopa því að hann er í stöðugri hættu fyrir ljóninu. Það tekur hann því langan tíma að svala þorsta sínum.

Varkárni gíraffans er honum “í blóð borin” í orðsins fyllstu merkingu. Meðvituð hugsun  er ekki þar að verki heldur meðfædd eðlishvöt. Blind eðlishvöt er stundum sagt og gert lítið úr þessu flókna náttúruundri. Þó má segja að eðlishvötin sé blind í þeim skilningi að gíraffinn á ekki val um hvort hann notar hana. Hann ákveður ekki þegar hann kemur sérlega þyrstur að vatnsbólinu að í dag ætli hann að gefa skít í hvort ljónið komi eða ekki. Hann ætli að fá sér ærlega að drekka og vera fljótur að því. Gíraffinn á ekki val um ákvörðun sem mundi stofna lífi hans í hættu. Hún hefur verið tekin fyrir hann. Honum er gefin eðlishvötin, líkt og öðrum dýrum, og hún stýrir hátterni sem eykur líkurnar á að hann haldi velli. Gíraffinn er dæmdur til skynsemi í því efni en hefur ekki skynsemi til að haga sér óskynsamlega. Þess vegna gæti hann sagt með fullum rétti: “Ég er bara svona,” eins og margur maðurinn gerir sem réttlætir óskynsamlega hegðun sína.

         Okkur er í sjálfsvald sett hvernig við förum með líf okkar. Við getum stofnað heilsu og hamingju í hættu hvenær sem okkur sýnist.   Við getum valið eða látið vera að velja það sem er okkur til gæfu. Við erum dæmd til frelsis, svo notuð séu orð franska tilvistarheimspekingsins Jean Paul Sartres.

Manninum er gefin sjálfsvitund fram yfir aðrar skapaðar skepnur jarðarinnar.  Maðurinn einn stendur frammi fyrir spurningum á borð við: Hvernig manneskja vil ég vera? Hvernig lífi vil ég lifa? Hvað þarf ég að gera til að geta talist heilsteypt manneskja? Get ég verið stoltur af ákvörðunum mínum og gjörðum? Leitast ég við að lifa lífi mínu þannig að verði til farsældar fyrir mig og aðra? Leitast ég við að rækta hæfileika mína og það góða sem í mér býr?

Maðurinn einn á heill sína og hamingju undir því hversu heiðarlega hann leitar svara við spurningum sem þessum. Stærsti þátturinn í hversu mikil manneskja hann verður, er hvernig hann stendur að leitinni að sjálfum sér. Maðurinn  er fær um að gera sér  grein fyrir hugarstarfsemi sinni. Hann er fær um að meta hana á gagnrýninn hátt, hvort hún sé rökrétt eða órökrétt, raunhæf eða óraunhæf eða  í samræmi við markmið hans og verkefni.

Það sem skapar manninum sérstöðu meðal annarra lifandi vera er hæfileikinn til að hugsa og þörfin á að beita  meðvitaðri hugarstarfsemi  til að lifa af. Og  vilji maðurinn meira en lifa af sem margir telja honum í blóð borið reynir enn frekar á vilja hans til að beita hugarstarfseminni til góðra verka. Hann hefur getu til – og ber ábyrgð á – að vega og meta gerðir sínar með tilliti til skammtíma og langtíma afleiðinga þeirra.

Gríski heimspekingurinn Aristóteles kallar það eiginverk mannsins.  Eiginverk húsasmiðs sé að smíða hús. Það gerir hann sem húsasmiður.  En eiginverk mannsins, ekki sem húsasmiðs, sjómanns eða heimspekings heldur sem manns, sé að beita skynsemi sinni því að hún aðgreini hann frá öðrum náttúrufyrirbærum. Manninum er gefinn hæfileikinn til að hugsa og dyggð mannsins felst í að haga sér eins og skynsamlegt vit mælir fyrir.

 

Að hugsa eða ekki hugsa

 

Það krefst fyrirhafnar að hugsa og haga sér af skynsamlegu viti. Við þurfum að hafa fyrir því að beina hugsunum okkar inn á ákveðinn farveg, finna þeim búning, orð og hugtök, draga ályktanir og komast að niðurstöðu. Að láta hugann reika eða leyfa hugsunum sínum að hvarfla stefnulaust úr einu í annað er hins vegar fyrirhafnarlaust.

Hvernig við förum með hæfileikann til að hugsa er undir okkur sjálfum komið.  Það er viljastýrð ákvörðun hvort við leggjum á okkur að stýra hugsun okkar til góðra verka. Kjósum við að halda augunum opnum bæði fyrir ytri staðreyndum, því sem  gerist í kringum okkur, og fyrir innri staðreyndum, því sem gerist innra með okkur? Stundum er sárt að hugsa, horfast í augu við óþægilegar staðreyndir um sjálfan sig eða aðra. Og þá getur verið freistandi að láta það vera. Loka augunum eða leyfa hugsunum sínum að leysast upp í móðu þegar viðfangsefnið verður óþægilegt.  Það getur verið freistandi að svíkjast um að hugsa lengra þegar maður veit að svörin verða óþægileg eða í ósamræmi við langanir manns. Af hverju þarf lífið að vera svona flókið? er spurt þegar hlutirnir verða erfiðir viðfangs.

Og stundum leiðir sjálfstæð hugsun til alvarlegs ágreinings við aðra. Þú hugsar allt of mikið er sagt hálft í gamni og hálft í alvöru við þann sem tekur sér tíma til að brjóta hlutina til mergjar. Eins og það sé varasamt að hugsa of mikið. Og það verður að segjast eins og er að stundum skapar það vandamál fyrir aðra þegar manneskja kýs að hugsa fyrir sjálfa sig. Einkum þá sem vilja stjórna henni, ráðskast með hana eða notfæra sér hana á einhvern hátt. 

Nú mundi kannski einhver benda á að það sé ekki öllum gefið í jafn ríkum mæli að hugsa skýrt. Á vissan hátt má það til sanns vegar færa. Það er  einstaklingsbundið hversu öflug hugarstarfsemin er og hversu langt við getum náð með henni. Þegar kemur að því að leysa vandamál eða komast að niðurstöðu  eru ekki allir jafn hæfir. Við erum misvel af guði gerð hvað það snertir eins og annað.  En það breytir  því ekki að okkur er í sjálfsvald sett hvort við reynum að hugsa skýrt og í samræmi við verkefni okkar hverju sinni eða hvort við leyfum hugsunum okkar að hvarfla eitthvað annað um leið og við mætum fyrirstöðu eða viðfangsefnið verður óþægilegt.  

Og á sama hátt getur maðurinn valið hvað hann kýs að hugsa um. Leitast hann við að hugsa skýrt og raunsætt um hin ýmsu svið í lífi sínu, bæði í einkalífi  og starfi eða lætur hann sér nægja að hugsa skýrt um tiltölulega afmarkað svið? Margir nýta hugarorku sína til hins ýtrasta við að afla sér þekkingar og hugsa skýrt um starf sitt en loka meira eða minna fyrir þegar kemur að hátterni þeirra  í einkalífinu.

         Mikilvægur mælikvarði á sálrænan þroska er að vera fús  að nota rökhugsun  á sjálfan sig. Leitast við að auka sjálfsþekkingu sína, skilja sjálfan sig og gerðir sínar,  skoða einarðlega hvort samræmi sé milli orða og gerða. Leggja fyrir sig spurningar eins og: Leitast ég við að tileinka mér það sem getur orðið til góðs? Læt ég sömu reglur gilda fyrir mig og aðra? Legg ég einhverjar meginreglur til grundvallar þegar ég met hegðun mína eða leyfi ég síbreytilegum smáatriðum líðandi stundar að má út skýra rökhugsun; gefst upp við að komast til botns í hátterni mínu því að mannleg hegðun sé hvort eð er svo flókin og ruglingsleg?

Það er ekki nóg að takmarka hugsanir sínar við afmörkuð verkefni, starfsframa eða yfirborðslegar skýringar. Maðurinn þarf að vera fús til að hugleiða sjálfan sig í heild sinni. Við erum ekki með tvö höfuð, eins og einhver komst að orði. Manneskjan í starfi sínu og manneskjan í einkalífi sínu verða ekki aðgreindar. Alvarlegur dómgreindarbrestur í einkalífi manneskju á það til að endurspeglast í starfi hennar eða verða henni fjötur um fót. Þess vegna er siðgæðisvitund  leiðtoga og stjórnmálamanna  ekki  þeirra einkamál.

 

 

Þitt eigið foreldri

 

Er maðurinn nokkuð nema afsprengi umhverfis síns? er stundum spurt í svartsýnistón. Sumir eru heppnir, alast upp við ákjósanleg skilyrði og gengur allt í haginn. Aðrir eru ekki jafn lánsamir, lenda hjá foreldrum sem varla geta hugsað um sjálfa sig, hvað þá börnin sín. Ekki nema von að fari illa fyrir þeim. Og eðlið; það er ekki gott við að gera, þegar eðlið er eins og það er, verður sumum að orði.

Erum við varnarlausir leiksoppar ytri aðstæðna og ólgandi eðlishvata? Sitjum við uppi með persónuleika sem er nokkurn veginn fullmótaður á fyrstu fimm árum ævinnar?  Erum við bundin á klafa erfða og umhverfisáhrifa? Eða höfum við  áhrif á hvernig úr okkur rætist með vali okkar og gjörðum? Svörin við þessum spurningum hafa mikla þýðingu. Þau geta haft afgerandi áhrif á hvað við gerum úr okkur.

 

Öll sálræn meðferð byggir á ákveðinni lífsheimspeki og hugmyndum um manninn. Það sem fram fer á stofum sálfræðinga ákvarðast að miklu leyti af sýn sálfræðingsins á eðli manneskjunnar. Það hefur afgerandi áhrif á hversu mikla rækt manneskja leggur við sjálfa sig hverju hún trúir um eðli manneskjunnar. Trú mín á hvers megnug manneskjan er og trú mín á hvers megnug ég er, verða ekki aðgreindar. En hvernig eigum við að dæma um hvort hugmyndir um manninn eru réttar eða rangar? Ég tek undir orð austurríska geðlæknisins Viktors E. Frankl höfundar bókarinnar, Leitin að tilgangi lífsins, þegar hann segir að rétt og rangt í þessu samhengi sé unnt að dæma eftir því hvort mennskan í manninum sé varðveitt. Maðurinn lifi í ákveðnum tilgangi; að gæða líf sitt merkingu. Hann  hafi jafnvel áskapaða tilhneigingu til sköpunar.

Þegar ég trúi því að ég beri sjálf ábyrgð á lífshamingju minni, tek ég virka afstöðu til sjálfrar mín og lífsins. Við erum að skapa sjálf okkur með vali og ákvörðunum  hvern einasta dag ævina á enda. Það er í okkar höndum hvernig við vinnum úr efniviðnum sem okkur er fenginn, bæði ásköpuðum eiginleikum og  ytri kringumstæðum.

Ef ég er óvirk í eigin örlagasögu og reyni ekki að hafa áhrif á stefnuna sem líf mitt tekur, leiðir það tæpast til lífshamingju. Ef ég svara spurningunum hér að ofan játandi að manneskjan sé fyrst og fremst afsprengi umhverfis og erfðaþátta er hætt við að ég reyni ekki mikið til þess að taka líf mitt í eigin hendur. Þá er hætt við að ég hristi höfuðið þegar einhver gaukar að mér sjálfshjálparbók sem ég gæti haft gott af. Tæki jafnvel hugulsemina sem móðgun, afþakkaði með orðum eins og: “Ég les ekki svona kjaftæði” eða “það er of seint að kenna gömlum hundi að sitja.”

Við erum annað og meira en afsprengi umhverfis okkar. Með hjálp vitundar sinnar er maðurinn fær um að hefja sig yfir uppruna og áskapaða eðlisþætti. Með hjálp vitundar sinnar getur maðurinn valið afstöðu til lífsskilyrða sinna, sjálfs sín og annarra. Vilji mannsins er frjáls hvað það snertir. Hvorki foreldrar, uppeldisskilyrði né áskapaðir erfðaþættir hafa úrslitaáhrif á það hvernig líf hans verður. Það er engin afsökun fyrir að “vera bara svona”.

Því til staðfestingar mætti segja söguna af bræðrunum tveim sem báðir alast upp á sama óregluheimilinu. Annar bróðirinn verður áfengissjúklingur en hinn algjör bindindismaður. Þegar áfengissjúklingurinn er spurður hvað hafi valdið því að hann varð óreglunni að bráð, svarar hann: “Það er einfalt mál, það má segja að ég hafi lært að drekka með móðurmjólkinni.” Og þegar bindindismaðurinn er spurður um ástæður þess að hann snerti ekki áfengi, verður honum ekki svarafátt fremur en bróðurnum: “Það er einfalt mál, ég lærði á heimili foreldra minna að áfengi er eitur.”

Þegar öllu er á botninn hvolft berum við ábyrgð á ályktunum sem við drögum af reynslu okkar. Við getum notað erfiða bernskureynslu sem afsökun fyrir órökréttum gerðum  eða við getum rakið rót vandans aftur í bernsku í þeim einlæga tilgangi að takast á við hann.

Maðurinn getur losað sig andlega frá verstu skilyrðum. Hann er ekki viljalaust verkfæri eða leiksoppur örlaganna. Hann er ekki dæmdur til að verða samdauna slæmum eða siðlausum umhverfisáhrifum. Hann velur hvaða mat hann leggur á það sem hann sér og upplifir og hvaða lærdóm hann dregur af reynslu sinni. Hann hefur frelsi til að leggja mat á sjálfan sig. Á vissan hátt getur hann losað sig frá sjálfum sér og skoðað sjálfan sig og hegðun sína. Og sá eiginleiki er aðalsmerki mannsins sem manns: Að geta lagt siðferðilegt mat á gerðir sínar og valið viðhorfið til sjálfs sín. Við ákveðum sjálf hvað okkur finnst um þá  sálrænu og líkamlegu eiginleika sem við fengum í vöggugjöf. Það er í okkar höndum hversu mikla eða litla rækt við leggjum við þá. Í þeim skilningi  er manninum gefið frelsi til að móta sjálfur skaphöfn sína. Tilvist kemur á undan eðli, sagði  franski heimspekinginn Sartre.  Við sköpum eðli okkar í tilvist okkar. Við berum  ábyrgð á hvað við gerum úr því sem í okkur býr.

Við eigum nánari sambúð með sjálfum okkur frá vöggu til grafar en nokkur annar. Ég er minn eigin lífsförunautur - daglegur fylginautur tuttugu og fjóra tíma sólarhringsins, eina manneskjan með beinan aðgang að hugsunum mínum og tilfinningum. Og því liggur beint við að spyrja: Hvers konar förunautur er ég? Er ég strangur og kröfuharður, tilbúinn til að koma auga á það sem miður fer og vekja á því athygli. Eða er ég mildur, kærleiksríkur förunautur  tilbúinn til að hafa orð á því sem er gott um mig og vel gert?

Hvernig uppalandi er ég sjálfri mér? Loka ég augunum fyrir göllum mínum?  Eða úthúða ég mér fyrir þá öðru hvoru en breyti í engu hegðun minni?  Hugsa ég um eitthvað annað þegar ég uppgötva að ég er ekki samkvæmur sjálfum mér?

Betra er að ákveða hverju maður vill breyta í fari sínu, hvenær og hvernig. Og ekki gleyma að meta við sig góðan vilja - líka þegar manni verður á í messunni. Það versta sem maðurinn getur gert er að afgreiða sjálfan sig sem óalandi og óferjandi. Þá er fokið í flest skjól. Þá hefur maðurinn ekki að neinu að keppa því að hann hefur í raun yfirgefið sjálfan sig. 

Við verðum okkar eigið foreldri. Gott foreldri sýnir bæði aga og kærleik. Gott foreldri yfirgefur ekki barnið sitt þegar það þarf mest á því að halda. 

 

 

Að umskapa fortíðina

 

Meðan við vorum börn virtist stundum eins og við þyrftum ekkert að hafa fyrir því að upplifa lífið sem ævintýri. Við tókum hverjum nýjum degi með eftirvæntingu (þ.e.a.s. þau okkar sem bjuggu við öryggi og gott atlæti). Þótt  skólinn væri ekki alltaf skemmtilegur var hægt að hlakka til að fá að leika sér  þegar honum lyki svo ekki sé talað um skólafríin. Og þótt við vorkenndum stundum fullorðna fólkinu, sem var hætt að leika sér, lék okkur engu að síður forvitni á að vita hvernig  væri að vera fullorðinn og fá að ráða sér sjálfur.

Þegar við eldumst dregur stundum úr þessari eftirvæntingu. Við erum ekki lengur spennt fyrir því að verða stór.  Við tökumst á við lífið og gerum úr því það sem aðstæður okkar, persónuleiki og lífsviðhorf leyfa. Ánægjan er með æði misjöfnum hætti. Hún snýst kannski ekki síst um það að varðveita lífsgleði okkar þrátt fyrir áföll og  vonbrigði.  Ef maður gefst upp á að verða hamingjusamur eða tekur þá afstöðu að  lífið sé táradalur,  er ekki von að maður upplifi mikla  ánægju.

Ýmsir eru stoltir af vansæld sinni og telja hana bera vott um gáfur. Þeir sökkva sér til vonar og vara niður í hugarvíl og grufl. Þeir ætla ekki að gera sig bera að einfeldningshætti eða yfirborðsmennsku sem felist í því að halda að það sé í raun ekki svo flókið að lifa hamingjusömu lífi. 

         Stundum er gott að hugsa ekki of mikið og muna skyldleika okkar við dýrin eins og Þórunn Valdimarsdóttir orðar svo skemmtilega í bók sinni Alveg nóg:

 

Lífið er fullt af góðu, þrátt fyrir áföll sem samhengið úthlutar manni. Alveg nóg. Þegar maður verður fyrir áfalli er best að muna að maður er dýr. Þau gera ekki of mikið úr hlutunum og jafna sig fljótt. Svo lifa þau eins vel og þau geta af því engin menning ruglar þau, þau vita í erfðaminninu sínu að lífið er stutt og endanlegt.

        

Það ræður ekki úrslitum fyrir lífsgleði okkar hversu stórum eða mörgum áföllum við verðum fyri heldur hvernig við vinnum úr þeim. Hvaða afstöðu við tökum til þess sem fyrir okkur kemur. Ef hugur okkar er bundinn við dapurlegar minningar eða óréttlæti fáum við ekki notið þess góða sem lífið hefur upp á að bjóða.  Stundum höldum við í  gremju vegna löngu liðinna atburða eða sektarkennd vegna yfirsjóna sem engu verður um breytt.  Mér finnst sagan um munkana tvo gott dæmi um það sem gerist þegar við neitum  að sleppa tökum á fortíðinni:

Tveir munkar, sem bundnir eru þagnarheiti fram að sólsetri, eru á göngu í dögun í vorbyrjun. Þá sjá þeir unga konu við á. Konan þorir ekki yfir ána vegna þess að eina göngubrúin á ánni er komin á kaf í vatnsflauminn sem hefur skapast af leysingunum. Hún grátbiður þá um að hjálpa sér og annar munkurinn tekur hana umsvifalaust í fangið og ber hana yfir á bakkann hinum megin árinnar. Síðan halda munkarnir áfram göngu sinn til kvölds. Þegar þagnarheiti þeirra leyfir þeim loks að tala við sólsetur hreytir hinn munkurinn út úr sér með augun logandi af bræði: “Hvernig datt þér í hug að bera konuna yfir ána? Þú veist að okkur leyfist ekki einu sinni að hugsa um konur, hvað þá snerta þær." "Kæri bróðir," svarar munkurinn sem hafði hjálpað konunni, “ég setti konuna frá mér á árbakkann í dögun, en þú hefur borið hana með þér í allan dag."

Stundum nægir að sleppa takinu með því að hugsa ekki frekar um óþægilega reynslu. En það dugar ekki alltaf til þegar eitthvað hefur sterk áhrif á okkur. Þá reynir á að sjá  reynslu sína í öðru ljósi; jafnvel nýta hana í annarra þágu til að gefa henni tilgang og sættast við hana. Eða eins og einn skjólstæðingur minn sagði um sársaukafulla bernsku sína: “Ég get ekki hugsað mér að þessi erfiðu ár hafi verið til einskis. Ef ég næ því að skilja á hvern hátt þau halda áfram að eyðileggja fyrir mér  og koma í veg fyrir það, hafa þau öðlast tilgang í mínum huga. Því að þá er ég vitrari manneskja vegna þessarar reynslu og get  jafnvel miðlað öðrum af því sem ég hef lært af henni. Þá hafa þessi ár ekki bara verið sóun á bernsku minni.”

Það er mögulegt að gæða líf sitt merkingu eftir á, umskapa sársaukafulla reynslu og  gefa henni þýðingu svo að hún hafi ekki verið til einskis. Þegar við öðlumst nýja sýn á reynslu okkar erum við á vissan hátt að endurskrifa líf okkar.

Óuppgerð, sársaukafull fortíð heldur okkur í klóm sínum þegar við forðumst að hugsa um hana. Hún hefur áhrif á nútíðina, viðbrögð okkar og viðhorf án þess að við gerum okkur glögga grein fyrir því. Það er erfitt að varast áhrif sem við vitum ekki glögglega hver eru né hvaðan þau koma. Sagt er að maður þurfi að draga óvininn fram í dagsljósið til að geta varist honum. Enn betra er þó að sættast við hann, jafnvel gera hann að vini sínum. Stundum kjósum við vissulega að þurfa aldrei að líta hann augum framar – og allt í lagi með það. En við getum ekki fleygt fortíð okkar á dyr, eins og óboðnum gesti, hversu fegin sem við vildum. Hún er hluti af okkur hvort sem okkur líkar betur eða verr.

 

        

         Lífið er breyting

 

 

Við gæðum líf okkar tilgangi með því að leitast við að finna réttu svörin við verkefnum þess. Ekki er víst að það dugi í dag sem dugði í gær.  Verkefni dagsins  eru önnur en verkefni gærdagsins. Stundum léttari þegar ég nýt ávaxtanna af því sem ég leysti vel áður. En stundum eru þau þungbærari og óvænt. Það sem veitti mér gleði á einum tíma gerir það ef til vill ekki lengur. Það sem mér þótti eftirsóknarvert í gær finnst mér ekki verðugt markmið í dag.

Lífið felur í sér breytingu.  Samt blundar í okkur viss þörf fyrir varanleika og stöðugleika sérstaklega þegar okkur finnast hlutirnir ganga vel og allt er í lagi. Ef til vill vitum við innst inni að við fáum ekki nóg út úr lífinu, en þorum ekki að horfast í augu við það. Því ef við viðurkennum það fyrir sjálfum okkur þá blasir við næsta rökrétta skref: að gera eitthvað í því. Það er ekki alltaf auðvelt að vera heiðarlegur við sjálfan sig þegar kemur að því að endurmeta stöðu sína.

Og við þurfum að spyrja sjálf okkur ágengra spurninga eins og: Hvað líkar mér ekki við líf mitt? Hverju vil ég breyta? Hvaða skref get ég tekið? Hvað heldur aftur af mér? Eru það raunverulegar hindranir eða afsakanir? Af hverju þarf ég á afsökunum að halda?

         Einn mælikvarði á vel heppnað líf er að hve miklu leyti manneskju tekst að gera það sem í henni býr að veruleika. Það er að segja að hve miklu leyti henni tekst að láta drauma sína rætast og fullnægja hæfilegum metnaði. Sá maður er ekki sæll sem er altekinn hugarórum um hvað hann hefði getað orðið ef… Hvað hann hefði getað gert góða hluti ef… Það er ekki þar með sagt að allt þurfi að verða nákvæmlega eins og maður sá fyrir sér að það yrði. Hluti af andlegum þroska er að sætta sig við hlutskipti sitt og læra að lifa með því sem ekki er á valdi manns  að breyta.

        

Farsæld felst ekki síst í ræktun mannlegra eiginleika, sagði Aristóteles. Að gera það besta úr sjálfum sér og lífi sínu – innan þeirra takmarkana sem örlögin og ytri skilyrði setja manni - er lífstíðarverkefni sem aldrei tekur enda. Það er því eins gott að  bíða ekki eftir að verða hamingjusamur í þeim skilningi að komast á lygnan sjó og ætla að þá verði vandamál og barátta  úr sögunni. Lífið er barátta. Því betur sem okkur tekst að meðtaka það þeim mun betur erum við á vegi stödd. Því betur sem okkur tekst, ekki aðeins að sætta okkur við það, heldur njóta  ögrunarinnar sem í því felst, þeim mun hamingjusamari verðum við.